Regulatory wzrostu stanowią jedną z najważniejszych grup środków ochrony roślin w intensywnej produkcji rolnej. Ich głównym zadaniem jest modyfikacja tempa wzrostu roślin uprawnych, co przekłada się bezpośrednio na stabilność łanu i efektywność ekonomiczną uprawy. W praktyce rolniczej produkty te nazywane są także antywylegaczami lub retardantami, choć właściwa nazwa to regulatory wzrostu i rozwoju roślin uprawnych.
Mechanizm działania regulatorów wzrostu
Skuteczność regulatorów wzrostu opiera się na zdolności do modyfikacji działania hormonów roślinnych, szczególnie gibereliny. Ten naturalny fitohormon odpowiada za procesy wzrostu elongacyjnego międzywęźli i dojrzewania roślin. Większość dostępnych na rynku preparatów działa jako inhibitory giberelin. Hamuje ich syntezę w merystemach interkalarnych („kolankach”). Efektem tego działania jest ograniczenie wzrostu wydłużania międzywęźli przy jednoczesnym wzmocnieniu ścian źdźbła.
Odmienny sposób działania prezentuje etefon, który jest prekursorem etylenu. Przyspiesza on starzenie się komórek roślinnych, przez co ich wydłużanie staje się mniej intensywne. Regulatory wzrostu z etefonem stosowane są zwykle w wyższych fazach rozwojowych roślin.
Charakterystyka głównych substancji czynnych wykorzystywanych do regulacji roślin
W zbożach ozimych można zastosować kilka substancji czynnych do skracania. Każda z nich ma określane właściwości i sposób działania i wybór odpowiedniej do zabiegu powinien być uzależniony od fazy rozwojowej plantacji, przebiegu pogody oraz intensywności agrotechniki.
Trineksapak etylu — lider wśród regulatorów wzrostu
Trineksapak etylu (np. Moddus 250 EC, Getup 250 EC, Widnsar 250 EC) wyróżnia się szczególną skutecznością i uniwersalnością zastosowania. Działa efektywnie już od temperatury 8-10°C, a co istotne nie wymaga intensywnego nasłonecznienia. Jej działanie może utrzymywać się od 10 do nawet 35 dni. Jest pobierana przez nadziemne części rośliny — liście i źdźbła, a następnie transportowana do tkanek merystematycznych, gdzie zapobiega nadmiernemu wydłużaniu się międzywęźli.
Według rejestru środków ochrony roślin, w Polsce zarejestrowanych jest blisko 50 produktów (np. Moddus 250 EC, Getup 250 EC) zawierających trineksapak etylu, co świadczy o jego dominującej pozycji na rynku. Wszystkie dostępne są w formie użytkowej EC (koncentrat do sporządzania emulsji wodnej) z zawartością substancji czynnej na poziomie 175 g/l, 250 g/l lub 500 g/l.
Chlorek chloromekwatu (CCC)
CCC (np. Stabilan 750 SL) to najstarsza dostępna substancja czynna wykorzystywana do regulacji pokroju zbóż. Charakteryzuje się podobnym mechanizmem działania jak trineksapak etylu, jednak wymaga odpowiedniego nasłonecznienia. Minimum temperaturowe dla tej substancji wynosi 7°C, a optimum w zakresie 10-15°C. Czas działania oscyluje między 10 a 14 dni. W praktyce rolniczej CCC często stosowany jest w mieszaninach opryskowych z trineksapakiem etylu.
Proheksadion wapnia
Substancja ta wyróżnia się szerokim zakresem temperatur działania (5-25°C) i nie wymaga intensywnego nasłonecznienia. Działa przez 10 do nawet 30 dni, hamując wzrost roślin na wysokość i wzmacniając dolne międzywęźla. Optymalna temperatura dla proheksadionu wapnia mieści się w zakresie 12-20°C.
Etefon
Etefon to prekursor etylenu, działający odmiennie niż inhibitory giberelin. Najefektywniej działa w temperaturze od 15°C do 21°C, a jego działanie utrzymuje się stosunkowo krótko — od 2 do 5 dni. Wymaga zarówno odpowiedniej temperatury, jak i nasłonecznienia. Jest stosowany głównie w późniejszych fazach rozwojowych zbóż.
Zastosowanie w zbożach ozimych i jarych
W zbożach regulator wzrostu odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu wyleganiu. Pierwsza aplikacja powinna być wykonana w fazie pierwszego kolanka (BBCH 31), gdy pierwsze kolanko jest oddalone o minimum 1 cm od węzła krzewienia. Okno aplikacyjne jest niezwykle szerokie — wybrane produkty mogą być stosowane już od fazy końca krzewienia (BBCH 29), aż do fazy liścia flagowego (BBCH 39).
Na ilość zabiegów regulatorami wzrostu wpływa wiele czynników: przebieg warunków pogodowych, cechy odmianowe, gatunek zbóż, intensywność nawożenia azotowego oraz ogólny stan i kondycja łanu. Do kolejnych zabiegów mogą być wykorzystane środki zawierające trineksapak etylu lub alternatywnie produkty z etefonem.
Skuteczne wykorzystanie regulatorów wzrostu wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego warunki środowiskowe i specyfikę uprawy. Kluczowe znaczenie ma dobór odpowiedniego preparatu w zależności od przebiegu pogody, fazy rozwojowej uprawy, intensywności nawożenia azotowego oraz podatności i dynamiki wzrostu odmiany. Należy unikać aplikacji przed spodziewanymi gwałtownymi spadkami temperatur, gdyż połączenie stresu termicznego z działaniem substancji czynnych może powodować przemijające zjawisko fitotoksyczności.
FAQ – regulatory wzrostu w zbożach – temperatura, faza, liczba zabiegów
W jakiej temperaturze najlepiej stosować regulatory wzrostu w zbożach?
Zależy to od substancji czynnej. Trineksapak etylu działa już od 8°C i nie wymaga nasłonecznienia, co czyni go najbardziej uniwersalnym rozwiązaniem. CCC wymaga minimum 7°C oraz nasłonecznienia, z optimum w zakresie 10-15°C. Proheksadion wapnia ma najszerszy zakres działania (5-25°C), natomiast etefon potrzebuje wyższych temperatur (15-21°C).
Kiedy stosować regulatory wzrostu?
Pierwsza aplikacja powinna być wykonana w fazie pierwszego kolanka (BBCH 31), gdy pierwsze kolanko jest oddalone o minimum 1 cm od węzła krzewienia. Okno aplikacyjne jestszerokie — wybranee produkty mogą być stosowane już od fazy końca krzewienia (BBCH 29), aż do fazy liścia flagowego (BBCH 39). Jednak najbardziej efektywne działanie uzyskuje się właśnie w fazie BBCH 30-31.
Ile razy można stosować regulatory w sezonie?
Liczba zabiegów zależy od wielu czynników: gatunku zbóż, przebiegu pogody, intensywności nawożenia azotowego i kondycji łanu. Zazwyczaj wykonuje się 1-2 zabiegi w sezonie. Pierwszy w fazie pierwszego kolanka (BBCH 31), ewentualnie drugi w wyższych fazach rozwojowych. Niektóre substancje, jak trineksapak etylu, mogą być stosowane do dwóch razy w sezonie wegetacyjnym.
Kiedy nie stosować regulatorów wzrostu?
Kluczowe jest unikanie aplikacji przed spodziewanymi gwałtownymi spadkami temperatur i przymrozkami. Połączenie stresu termicznego z działaniem substancji czynnych może powodować przemijające zjawisko fitotoksyczności, widoczne jako zahamowanie wzrostu, chlorozy lub nekrozy liści.